مىگويد : اى جوياى نيكى بشتاب و اى جويندهء بدى باز ايست . و ديگرى مىگويد : بار خدايا ! انفاق كننده را عوض ده ، و مال بخيل را تلف ده ؛ يكى از دو فرشتهء مغرب مىگويد : براى مردن بزاييد و براى ويرانى بنا كنيد ، ديگرى مىگويد : بخوريد و بهره‌مند شويد براى حسابى طولانى . نشانه‌هاى زهد ( 1 ) بدان برخى گمان مىكنند ترك كنندهء مال زاهد است در حالى كه چنين نيست ، چه ترك مال و بدحالى ظاهرى براى كسى كه دوست مىدارد او را به زهد بستايند آسان است ، چه بسيار راهبانى كه هر روز با مقدار اندكى از طعام خود را سير مىكنند ، و در صومعه‌اى بى در عمر را مىگذرانند و خوشحالند كه مردم احوال آنها را مىدانند و به آنها نظر دارند و از آنان ستايش مىكنند . از اين رو ترك مال دلالت قطعى بر زهد ندارد ، بلكه در زهد ترك مال و جاه هر دو ضرورى است تا زهد از همهء تمتّعات نفسانى دنيا كامل شود . مىگويم : نمونهء اين اشخاص برخى از منافقان صحابه و تابعين و متأخّرين از آنها هستند مانند حسن بصرى ، سفيان ثورى ، ابو حنيفه و بسيارى از كسانى كه غزالى آنها را پيشينيان ناميده و به اقوال و افعال آنها استناد كرده و فريب آنها را خورده است ، همانهايى كه براى جاه طلبى و برتريجويى بدحالى و سخت گذرانى را پيشه كردند و خود را بدين گونه به مردم شناساندند تا آنان را بستايند . غزّالى مىگويد : بنابراين شناخت زهد دشوار است بلكه دانستن آن براى زاهد نيز مشكل مىباشد . و او بايد در باطن خود به سه نشانه اعتماد كند . اوّل - به آنچه در دست دارد شاد نشود ، و به آنچه از دستش رود غمگين نگردد ، چنان كه خداوند فرموده است : لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ . « 67 » دوم - نكوهشگر و ستايشگر در نظر او يكسان باشد ، اولى نشانهء زهد در مال ، و دومى نشانهء زهد در جاه است . سوم - انس او با خدا و شيرينى طاعت او بر دلش غالب باشد ، چه دل هيچ گاه از

--> ( 67 ) حديد / 23 : تا براى آنچه از شما فوت شده اندوه نخوريد و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشيد .